Siemowit IV - sześćsetna rocznica śmierci

Widokówka wydana przez Konfraternię Sierpecką w Bydgoszczy na rocznicę 600-lecia śmierci Siemowita IV.

Autor w Jeżewie przy rzeźbie przedstawiającej Siemowita IV (2022)

Tablica genealogiczna przodków Siemowita IV z tekstu "Siemowit IV i jego przodkowie" [Paweł Bogdan Gąsiorowski, W genealogicznej kniei, Babiec Piaseczny 2020, s. 89]. Książka dostępna jest online.

Strona tytułowa powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego "Semko", wydanie z 1882 roku

Siemowit IV z "Korony królów" (grany przez Macieja Pestę)

Moneta miejska o nominale 6 siemowitów z wizerunkiem księcia wybita dla Gostynina

Medal upamiętniający 600-lecie wydania przez księcia przywileju targowego dla Kutna

Mija właśnie 600 lat od śmierci jednego z najważniejszych władców Mazowsza. Był to Siemowit IV. Nie uczymy się o nim z podręczników historycznych, wszak edukacja regionalna, mimo różnych propozycji i zaleceń, jest realizowana marginalnie. Siemowit IV nie miał szczęścia mimo interesującego i burzliwego etapu życia we wczesnych latach panowania oraz wielu zasług dla zachodniego Mazowsza. Podobnie nie zachowała się szersza pamięć o jego ojcu Siemowicie III. O nim proponuję przeczytać w moim tekście.

Natomiast najwięcej szczęścia z książąt mazowieckich miał Konrad I, gdyż mu się mocno pamięta błąd polityczny sprowadzenia krzyżaków na ziemie polskie, z których wyhodował się nam wrogi wrzód na całe wieki. Na ileś za sprawą Sienkiewicza wbił się w świadomość Polaków Janusz I (brat Siemowita IV), bowiem powieść "Krzyżacy" była czytana przez pokolenia, stanowiła też lekturą szkolną, została sfilmowana. Siemowit IV jest bohaterem powieści Józefa Kraszewskiego "Semko", ale ta miała jednak mniejsze wzięcie, a dzisiaj ma niewielkie grono czytelników. W Sierpcu na ileś pamięta się jedynie o księciu Wacławie, który zezwolił na założenie miasta - i ma tu swoją niewielką ulicę.

Siemowit IV (zwany niekiedy Młodszym) był synem Siemowita III (zwanego Starszym) i Eufemii, córki księcia opawskiego Mikołaja II z bocznej gałęzi dynastii Przemyślidów. Młody książę, podobnie jak jego brat Janusz I, otrzymał od ojca dzielnicę pod zarząd. Po śmierci ojca został władcą zachodniej części Mazowsza ze stolicą w Płocku oraz Ziemi Wiskiej w północno-zachodnim krańcu Mazowsza. Tak przygotowany przez ojca podział księstwa wiązał braci wobec kontaktów z sąsiadami, gdyż władztwa każdego z nich graniczyły z tymi samymi sąsiadami.

Gdy zmarł Ludwik Węgierski, sprawa objęcia tronu polskiego stała się dość otwarta. Siemowit IV znalazł licznych zwolenników (przede wszystkim w Wielkopolsce), którzy widzieli go na tronie polskim. Różnice zdań jednak były. Między innymi z tym związana jest słynna w tych latach wojna domowa Grzymalitów z Nałęczami. To przede wszystkim pośród ugrupowania skupionego wokół Nałęczów miał Siemowit zwolenników. Podczas zjazdu w Sieradzu (marzec 1383 r.) byli oni gotowi obwołać Siemowita królem i ożenić go z Jadwigą Andegawenką, którą już uznano za sukcesorkę tronu polskiego. Jednakowoż powstrzymano się przed decyzją. Wkrótce (maj 1383 r.) książę udał się incognito w liczącym 500 osób orszaku arcybiskupa Bodzęty do Krakowa z zamiarem porwania i poślubienia przybywającej do Polski Jadwigi. Zakończyło się to niepowodzeniem. Na przełomie maja i czerwca wojska mazowieckie pod wodzą Abrahama Sochy, wojewody płockiego, zajęły Kujawy brzeskie. Niebawem (czerwiec 1393 r.) podczas II zjazdu w Sieradzu podniesiono Siemowita na tarczy i okrzyknięto królem. Jednakże krąg jego zwolenników malał. W październiku zawarto rozejm. Do walk doszło jeszcze w następnym roku. Zawieszenie broni nastąpiło w grudniu 1384 roku. Coraz większe grono polskich elit opowiadało się za księciem litewskim Jagiełłą jako kandydatem na męża Jadwigi i zarazem na króla Polski. Nieco awanturnicza przygoda polityczna naszego księcia skończyła się.  

Nastąpiło pojednanie między dotychczasowymi konkurentami do ręki Jadwigi. Siemowit IV był obecny na chrzcie, zaślubinach i koronacji Jagiełły. Następnie uznał zwierzchnictwo króla Władysława Jagiełły. Siemowit w 1387 roku poślubił siostrę króla, Aleksandrę. Otrzymał w lenno ziemię bełską, której losy do 1462 roku związały się z Mazowszem. Zachował dużą swobodę w  kontaktach z sąsiadami, zwłaszcza z Krzyżakami, z którymi utrzymywał dość dobre stosunki. W czasie wyprawy wojsk polsko-litewskich pod Grunwald wysłał tam pod wodzą swojego syna, Siemowita V, dwie chorągwie rycerzy mazowieckich. W ich szeregach byli zapewne między innymi (wraz z miejscowym rycerstwem) kasztelan płocki, Andrzej z Gulczewa i Sierpca, oraz kasztelan sierpecki, Jan z Baboszewa. Sam książę dopiero na początku lipca wypowiedział wojnę Zakonowi. W wyniku zawartego 1 lutego 1411 roku pokoju toruńskiego do Mazowsza wróciła bez konieczności spłacania długu Ziemia Zawkrzeńska.

Siemowit IV był dobrym gospodarzem i prawodawcą. Poszczególnym rodom rycerskim nadawał przywileje określające ich prawa i pozycję w państwie. Znanych jest sześć takich aktów (przykładowo dla Trzasków z 1404, Jastrzębców z 1408 roku). Książę prowadził akcję osadniczą z przeludnionego Mazowsza na ziemię bełską.

Siemowit IV był ostatnim z książąt mazowieckich o szerokich horyzontach oraz utrzymującym rozległe kontakty na arenie międzynarodowej. Zmarł w początkach stycznia 1426 roku w Gostyninie i został pochowany (zapewne 21 stycznia) w katedrze płockiej. Z żoną Aleksandrą miał osiem córek, których związki małżeńskie zostały przeważnie wyreżyserowane przez ich wuja Władysława Jagiełłę i były elementem szerszej polityki zagranicznej. Natomiast spośród pięciu synów czterech związało swoje losy z panowaniem na Mazowszu, a Aleksander wkroczył na drogę kariery duchownej. O naszym księciu można jeszcze przeczytać w tej opowieści.

Dziećmi Siemowita IV i Aleksandry byli:

•    Siemowit V (Aleksander) (1388/91 - 15/17 II 1442), książę rawski;
•    Jadwiga (ok.1392 - po 19 II 1439), żona Jana z Gary, barona węgierskiego; 
•    Cymbarka (1393/95 - 28 IX 1429), żona Ernesta Żelaznego z dynastii Habsburgów;  
•    Aleksander (1394/95 - 2 VI 1444), biskup trydencki;
•    Eufemia (ok.1396/97 - 25 VII/17 IX 1447), żona Bolesława I, księcia cieszyńskiego;  
•    Amelia (ok.1397/98 - po 17 V 1424), żona Wilhelma II Bogatego, margrabiego Miśni;  
•    Kazimierz II (ok.1401/3 - 15/16 IX 1442), książę mazowiecki, bełski;
•    Trojden II (ok.1403/6 - 25 VII 1427), książę mazowiecki; 
•    Maria (1408/15 - 18 II 1454), żona Bogusława IX, księcia słupskiego;  
•    Władysław (ok.1406/9 - 11/12 XII 1455), książę płocki, bełski; 
•    Aleksandra (ok.1407/10 - po 1426); 
•    Anna (24 IV 1411 - przed 1427); 
•    Katarzyna (ok.1413/16 - 2 VI 1479/5 VII 1480), żona Michajłuszki z dynastii Giedyminowiczów.

  

Potomkowie męscy (po mieczu) księcia Siemowita IV wymarli w pokoleniu jego wnuków w 1462 roku. Natomiast potomstwo poprzez córki (po kądzieli) rozrodziło się licznie. Najwięcej potomków było w kolejnych pokoleniach po Cymbarce - zasiadali na różnych europejskich tronach i wielu żyje do dzisiaj. Sama Cymbarka była piękna i silna, podobno łamała w rękach podkowy.  

Warto powiedzieć słów kilka o upamiętnieniu tego nieprzeciętnego władcy na naszym zachodnim Mazowszu. Wygląda to dość mizernie. Najlepiej wypada tu Gostynin, który 8 marca 1382 roku nadał miastu prawa miejskie, i w którym Siemowit IV zmarł. Na pokaźnych rozmiarów placu w centrum miasta, na historycznym Rynku wzniesiono w 2003 roku pomnik księcia dłuta Tadeusza Biniewicza. Gimnazjum w Gostyninie nosiło od 2002 roku imię księcia Siemowita IV, a obecnie jest on patronem znajdującej się w tym samym budynku Szkoły Podstawowej nr 5. W 2010 roku zostały wybite tzw. "monety lokalne/miejskie" o nominale 6 siemowitów z wizerunkiem księcia.

W Płońsku znajduje się niewielka ulica Siemowita IV (odchodząca od ulicy Szkolnej). Te kilka domów i adresów przypomina człowieka zasłużonego dla Mazowsza i Polski.

W Raciążu jest ulica Ziemowita (kiedyś używano częściej takiej formy imienia) nie zaznaczając, o którego władców chodzi. Wiemy, że upamiętnia ona Siemowita IV, wszak to on nadał w końcu swojego życia w 1425 roku prawa miejskie temu miastu.

W Kutnie w 1986 roku wybito medal (w wersji srebrnej i brązowej) z wizerunkiem księcia upamiętniający 600-lecie wydania przez księcia przywileju targowego dla miasta. Przywilej ten otrzymał Andrzej z Kutna herbu Ogończyk, ówczesny jego właściciel, przodek późniejszych Działyńskich i Kościeleckich.

Warto jednak wspomnieć okazałe rzeźby drewniane przedstawiające księcia Siemowita IV i króla Władysława Jagiełłę ustawione w 2010 roku przy Szkole Podstawowej w Jeżewie w 600-ną rocznicę bitwy pod Grunwaldem. Rzeźbę Siemowita IV z Jeżewa wykonał artysta Stanisław Panfil z Mogilna. Wojska polsko-litewskie wraz z chorągwiami mazowieckimi przechodziły przez Jeżewo na północ podczas wyprawy do państwa krzyżackiego. Są wątpliwości, czy było to na pewno to Jeżewo, czy położne bardziej na wschód Jeżewo-Wesel. Rzeźby przez 15 lat uległy poważnej degradacji (zwłaszcza w dolnych partiach) i wymagają konserwacji, bo wkrótce może je spotkać los rzeźb braci Sieprskich i Jaśka Pilika ze Skweru Rodziny Sieprskich Herbu Prawdzic w Sierpcu.

Niestety w Sierpcu nie znalazło się miejsce na pamięć o wybitnym władcy Mazowsza. Ulice otrzymują dziwne nazwy kwiatowe i warzywne, bądź przypominające różnych władców (nawet śląskiego Henryka Brodatego), którzy o Sierpcu pewnie nawet nie słyszeli. Na sierpeckim Zatorzu jest od niedawna niewielka uliczka Ziemowita. Może warto by określić, którego z książąt nam ona przypomina. Może powstanie jeszcze jakieś rondo, które otrzyma imię księcia Siemowita IV. Przykładowo, ojciec jego, Siemowit III, ma od lat rondo w Ostrołęce.