|
| Odwiedziny braci inflanckich w Sudargach |
|
|
| Sudargi na mapie Królestwa Polskiego ("Kongresówki") |
|
|
| Widok z grodziska na Niemen |
|
|
| Pozostałości kościoła świętego Jana Chrzciciela |
|
|
| Ostatni postój uczestników wyprawy był w Borkowie Kościelnym |
|
Niedaleko od Sierpca, jedynie 10 kilometrów w kierunku południowo-zachodnim, leżą Sudragi. Nazwa wioski jest intrygująca. Wszystko wskazuje, że jej pochodzenie ma źródło w języku Prusów (tych nawracanych przez świętego Wojciecha, a ostatecznie podbitych przez Krzyżaków) albo ich pobratymców Litwinów. Znany jest z dziejów Litwy wojownik Sudarg żyjący na przełomie XIII i XIV wieku.
O podsierpeckich Sudragach znajdujemy najstarszy zapis pochodzący z XIV wieku. Oczywistym się wydaje, że nie może mieć związku ze wspomnianym litewskim rycerzem. Mógł ich założyciel być jakimś nobilem pochodzenia pruskiego, który osiadł na ziemiach należących do książąt piastowskich władających Mazowszem i sąsiednią Ziemią Dobrzyńską. Trudne jest jednoznaczne wyjaśnienie pochodzenia tego imienia. Natomiast przestawka głosek w słowach Sudargi - Sudragi jest możliwa. Tego typu przypadków znajdujemy więcej wśród nazw miejscowości (w tym: Sieprc - Sierpc).
Litewski Sudargas był żmudzkim rycerzem, dowódcą wojskowym za panowania książąt Witenesa i Giedymina (dziadka Władysława Jagiełły). W 1308 roku Sudargas i Manstsas dowodzący armią liczącą 5000 żołnierzy wkroczyli przez Mierzeję Kurońską do pruskiej Sambii (dzisiaj w obwodzie królewieckim) zdobytej przez Krzyżaków i zdewastowali okolice miejscowości Rūdava (niem. Rudau, dzisiaj Mielnikowo), Pavandenė (niem. Powunden, dzisiaj Chrabrowo). Losy jednak odwróciły się. 24 czerwca 1317 roku Litwini ponieśli porażkę zaatakowani przez Krzyżaków, którzy zniszczyli zamek (gród) Sudargasa i jego otoczenie. Przypuszcza się, że Sudargas poległ, ponieważ nikt nie widział go żywego po bitwie.
Gród Sudargasa znajdował się na południowym brzegu rzeki Niemen. Dzisiaj jest to imponujący zespół wzgórz dawnego systemu obronnego. Grodziska w Sudargach o nazwach: Balnakalnis, Žydkapiai, Bevardis, Pilaitė i Vorpilis są usytuowane wysoko nad doliną Niemna, wznosząc się nawet do 40 metrów nad nurtem rzeki.
Na wzgórzu Bevardis znajduje się kamienny pomnik "Pamięci Obrońców Zamku Sudargas", który przypomina o bolesnej tragedii sprzed wieków. Został on wzniesiony w 2007 roku, upamiętniając 690. rocznicę zniszczenia tego zamku.
Sudargi leżą na terenie historycznej Żmudzi. Przez dwa wieki Litwa musiała walczyć o utrzymanie tej krainy w swoich granicach. Krzyżacy podejmowali wszelakie wysiłki zbrojne, aby ją podbić i zachować w swoich granicach, wszak oddzielała ona ich pruskie posiadłości od inflanckich. Motywowano to oczywiście misją nawracania pogańskich Żmudzinów na chrześcijaństwo. Wojna Polski i Litwy z zakonem krzyżackim, zwana wojną golubską (1422), została zakończona pokojem zawartym w Mełnie w okolicach Radzynia Chełmińskiego. W jego wyniku Żmudź i Puszcza Sudawska (dzisiejsza Augustowska) ostatecznie znalazły się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 2022 roku został uroczyście odsłonięty w Sudargach pomnik upamiętniający 600-lecie zawarcia tego traktatu pokojowego. Autorem pomnika jest rzeźbiarz Saulius Kriščiukaitis.
W pobliżu grodzisk rozwijała się osada. Wchodziła ona w skład starostwa jurborskiego. Jurbork (dzisiaj: Jurbargas) położony jest 10 km na północny wschód od Sudarg po drugiej stronie Niemna. Za czasów Jana Kazimierza starostwo dostało się Radziwiłłom. Jan Michał Radziwiłł, wojewoda nowogródzki, uzyskał od Augusta II w 1724 roku przywilej na założenie na obszarze wsi Sudargi miasta pod nazwą Jansborg. Nazwa się jednak nie przyjęła. Miasto miało prawo organizować targ i dwa jarmarki. Stanisław August potwierdził w 1792 roku przywileje i nadał miastu herb przedstawiający skrzyżowany miecz z pałaszem. W roku 1748 wzniesiono tu drewniany kościół p.w. św. Jana Chrzciciela. Dzisiaj można zobaczyć fundamenty kościoła wzniesionego w latach 1924-1929, a zniszczonego w 1944 roku. Obecnie parafii służy stojący w pobliżu niewielki nowy kościół przypominający zwykły dom.
Rozbiory i potem wiek XIX przyniosły zmiany w funkcjonowaniu miejscowości. W 1807 roku została włączona w granice Księstwa Warszawskiego. Następnie znalazła się w północno-wschodnim narożniku guberni suwalskiej, była peryferyjne położona w utworzonym w 1815 roku na kongresie wiedeńskim Królestwie Polskim, podległym carom rosyjskim.
W ramach represji po powstaniu styczniowym w 1870 roku zostały zabrane Sudargom prawa miejskie. Jest to okres rozbudzania świadomości narodowej Litwinów i ich dziedzictwa poprzez popularyzację czytelnictwa we własnym języku. Możliwości wydawania książek w języku litewskim były ograniczone. Drukowano je w pobliżu w Prusach, za granicą i nielegalnie transportowano na Suwalszczyznę oraz dalej na Litwę. W 1873 roku ksiądz Martynas Sederevičius został mianowany dziekanem w Sudargach. Posiadał on talent bojownika o zachowanie dziedzictwa litewskiego, przygotował i wydał około 30 broszur i modlitewników. Zwany był "przemytnikiem książek ojcowskich", docierał również ze swoją misją do innych parafii litewskich. Jego grób znajduje się na cmentarzu katolickim w Sudargach.
Duży procent społeczności miasteczka stanowili Żydzi. Przykładowo w 1862 roku na 905 mieszkańców było ich 831. Mieszkali tu pradziadkowie amerykańskiego pisarza Jerome Davida Salingera (1919-2010). Na zboczu jednego z grodzisk stoi pomnik poświęcony jego powieści "Buszujący w zbożu", z wyrytym cytatem pasującym do tego miejsca: "Chronię dzieci, by nie spadły w przepaść." Pomnik jest dziełem rzeźbiarza Nerijusa Erminasa. Pozostałością po sudarskich Żydach jest zachowany w szczątkowej formie cmentarz usytuowany na jednym z grodzisk. Zachowało się tam kilkanaście fragmentów nagrobków i kilka trudnych do odczytania macew.
Obecnie Sudargi (Sudargas) są niewielką miejscowością zamieszkałą przez kilkadziesiąt osób. Jest jednak siedzibą gminy, w skład której wchodzą między innymi Grynajcie (Grinaičiai), Burgajcie (Burgaičiai), Przewoźniki (Pervazninkai) i Reżgale (Rėžgaliai).
W ramach wyprawy na swoje dwudziestopięciolecie członkowie rycerskiego Bractwa Inflanckiego odwiedzili 1 maja 2026 roku Sudargi. Do Bractwa należy trzech członków Konfraterni Sierpeckiej w Bydgoszczy, wśród nich autor tego tekstu. Bractwo Inflanckie jest zgromadzeniem skupiającym mężczyzn zainteresowanych Inflantami (Łotwa, Estonia) i sąsiednimi krainami, ich historią, kulturą i teraźniejszością. Gromadzą oni wszelaką wiedzę o tych obszarach, organizują studyjne wyprawy poznawcze, propagują wiedzę o nich, czemu służy między innymi wydawanie miesięcznika "Świat Inflant", nawiązują kontakty z ich mieszkańcami. Uczestnicy wyprawy byli zachwyceni widokami znad Niemna, które można zobaczyć ze wzgórz grodziska i poczuli echo odległej historii tego miejsca.
Może kiedyś mieszkańcy naszych podsierpeckich Sudrag nawiążą kontakt ze społecznością miejscowości Sudargi (Sudargas) położonej na krańcu dawnej "Kongresówki", a dzisiaj na terenie Litwy. Może do tego skłonić pochodzenie ich nazw od imienia Sudarg (Sudargas). Zapewne było dwóch różnych wojów o tym imieniu wywodzących się z plemion bałtyjskich. Warto zacząć od wycieczki w urocze miejsca położone nad rzeką Niemen.
Paweł Bogdan Gąsiorowski
Komentarze do artykułu: brak komentarzy
